روانشناسی کودک و مشاوره کودک و نوجوان

روانشناسی کودک یکی از شاخه‌های مختلف روانشناسی است. در این شاخه بر ذهن و رفتار کودکان از زمان بارداری تا زمان نوجوانی توجه ویژه‌ایی می‌شود. روانشناسی کودک و نوجوان نه تنها نحوه رشد جسمانی کودکان بلکه رشد ذهنی، عاطفی و اجتماعی آنها را نیز مورد بررسی قرار می‌دهد.
روانشناسی کودک چیست؟

تاریخچه روانشناسی کودک

در گذشته معمولا کودکان به عنوان نسخه‌های کوچک از افراد بزرگسال تلقی می‌شدند. هنگامی که ژان پیاژه مطرح کرد: کودکان در مقایسه با بزرگسالان متفاوت می‌اندیشند، آلبرت اینشتین به طور رسمی اعلام کرد که این کشف «آنقدر ساده است که فقط یک نابغه توانایی فکر کردن درباره آن را دارد.» اگرچه امروزه روانشناسان بر این باورند که روانشناسی کودک بسیار منحصر به فرد و پیچیده است اما بسیاری از روانشناسان درباره اصطلاح منحصر به فرد بودن دیدگاه‌های متفاوتی دارند.

متخصصان نیز در پاسخ به بعضی از سوالات مهم‌تر در روانشناسی کودک یکی از زیرمجوعه های مشاوره خانواده است. از جمله این سوال که آیا تجربیات ابتدایی از تجربیات بعدی اهمیت بیشتری دارند یا اینکه آیا ذات یا تربیت نقش مهمی در رشد کودک دارند، با یکدیگر اختلاف نظر دارند. به دلیل نقش مهم و تاثیرگذار دوران کودکی نقش در زندگی افراد، روانشناسی کودک در علم روانشناسی، جامعه شناسی و آموزش بسیار مورد توجه قرار گرفته است.

متخصصان نه تنها به عوامل تاثیرگذار در رشد طبیعی کودک توجه ویژه‌ایی دارند بلکه بر عوامل مختلفی که امکان دارد باعث مشکلات روانی در دوران کودکی شود نیز تمرکز می‌کنند. عزت نفس، مدرسه، والدین، فشارهای اجتماعی و سایر موضوعات بسیار برای روانشناسان کودک دارای اهمیت هستند. هدف از این کار کمک به رشد و پیشرفت کودکان از راه‌های سالم و صحیح است.
زمینه های اصلی و مهم در روانشناسی کوددک

زمینه‌های مهم و اصلی روانشناسی کودک

احتمالا شما هم مانند سایر افراد معتقد هستید که عوامل درونی مانند ژنتیک و خصوصیات شخصی بر نحوه رشد کودک تاثیر بسزایی دارند. با این وجود، رشد و پیشرفت تحت تاثیر عواملی بیشتر از خصوصیات درونی فرد است. عوامل محیطی از جمله روابط اجتماعی و فرهنگی که در آن زندگی می‌کنیم نیز نقش مهمی ایفا می‌کنند.

سه زمینه اصلی و مهم در تحلیل روانشناسی کودک وجود دارد.

زمینه فرهنگی

فرهنگ مجموعه‌ای از ارزش‌ها، آداب و رسوم، عقاید مشترک و شیوه‌های زندگی است که نحوه رشد کودک را تحت تاثیر قرار می‌دهد. همچنین فرهنگی که کودک در آن زندگی می‌کند در نحوه ارتباط کودکان با والدین، نوع تحصیلات و نوع مراقبت از کودکان نقش مهمی دارد.

زمینه اجتماعی

روابط با افراد هم سن و سال و بزرگسالان بر نحوه تفکر، یادگیری و رشد کودکان تاثیر دارد. خانواده‌ها، مدارس و گروه‌های همسالان همه بخش مهمی از محیط اجتماعی کودک را تشکیل می‌دهند.

زمینه اجتماعی اقتصادی

طبقه اجتماعی نیز دارای نقش مهمی در رشد کودک است. وضعیت اقتصادی اجتماعی (معمولا به صورت SES نشان داده می‌شود) به عوامل گوناگونی مانند میزان تحصیلات افراد، میزان درآمد، شغل و محل زندگی آنها بستگی دارد.

کودکانی که در خانواده‌هایی با شرایط اجتماعی و اقتصادی خوب و ایده آل بزرگ می‌شوند، به مراتب به فرصت‌های بیشتری دسترسی دارند. این در حالی است که کودکان پرورش یافته در خانواده‌هایی با شرایط اجتماعی و اقتصادی پایین‌تر به مواردی مانند: مراقبت‌های بهداشتی، تغذیه با کیفیت و آموزش دسترسی کمتری خواهند داشت. چنین عواملی تاثیر چشمگیری بر روانشناسی کودک دارد.

فراموش نکنید هر سه زمینه ذکر شده کاملا با یکدیگر مرتبط هستند. ممکن است کودکی به دلیل شرایط اقتصادی و اجتماعی پایین فرصت‌های کمتری در اختیار داشته باشد، با تقویت روابط اجتماعی و روابط فرهنگی قوی ممکن است این نابرابری برطرف شود.

عوامل اساسی

روانشناسی کودک شامل موضوعات گسترده‌ایی، از تاثیرات ژنتیکی بر رفتار گرفته تا فشارهای اجتماعی بر رشد، می‌شود. عوامل زیر تنها تعدادی از موضوعات اصلی هستند که در روانشناسی کودک اهمیت زیادی دارند:

  • توسعه شناختی
  • عوامل محیطی
  • نقش‌های جنسیتی
  • ژنتیک
  • زبان
  • رشد شخصیت
  • توسعه قبل از تولد
  • رشد اجتماعی
  • رشد جنسی

برای مثال امکان دارد روانشناسان کودک شرایط و شیوه‌های مراقبت از کودکان که باعث دستیابی به بهترین نتایج روانی می‌شود را بررسی نمایند یا ممکن است جهت رشد ذهنی کودکان با آنها همکاری کنند.

روانشناسان کودک برای کمک به کودکان هنگام رویارویی با مشکلات خاص مربوط به رشد ممکن است از رویکردی تخصصی یا رویکردی عمومی و کلی‌تر استفاده کنند. در کل هدف این متخصصان کمک به کودکان جهت غلبه بر مشکلات احتمالی و رشد روانی و جسمانی سالم است.

در سال اخیر موردی که بسیار مورد توجه واقع میشود، همه گیری ویروس کرونا است، این موضوع باعث شده است تا بسیاری از کودکان نیاز به روانشناس کودک پیدا کنند، در ادامه این نوشته برخی از این موارد را بررسی میکنیم.

علائمی که نشان میدهد فرزند شما نیاز به مشاوره کودک و نوجوان دارد

علائمی که نشان میدهد فرزند شما نیاز به مشاوره کودک و نوجوان دارد

همه بچه‌ها دارای مشکلات احساسی مانند: دمدمی مزاجی، مشکل با دوستان، افت عملکرد تحصیلی و … هستند. اما در دوران فراگیری ویروس کرونا به دلیل قرنطینه خانگی و حس انزوا یا حتی سیستم آموزشی آنلاین در مقایسه با کلاس‌های حضوری، احتمالا باعث شده کودک شما بیشتر از قبل با این مشکلات جدی درگیر شده باشند.

چگونه متوجه می‌شوید که فرزندتان درگیر مشکل جدی‌تری شده‌اند؟ و چه زمانی نیاز است به روانشناس مراجعه کنید؟

برخی از مشکلات طبیعی هستند. بچه‌ها بزرگ می‌شوند، وجود برخی مشکلات مورد انتظار است. هنگام بزرگ شدن بچه‌ها برخی از بداخلاقی‌ها، اضطراب‌ها، مشکلات در جامعه و مدرسه پیش بینی می‌شود. این مشکلات را به دست اندازهای جاده تشبیه می‌کنم. لازم است به یاد داشته باشید که اغلب این دست اندازها موقتی هستند و ممکن است فرصت‌های کسب مهارت‌های جدید را برای فرزندتان ایجاد کنند. با وجود اینکه بیماری فراگیر یکی از این دست اندازهای بزرگ در جاده است اما می‌توان بر آن غلبه کرد و پیروز شد.

ضرورت آموزش‌: ایجاد تاب آوری در طول همه گیری

با وجود اینکه این بیماری فراگیر برای بسیاری از کودکان و خانواده‌ها مشکلات زیادی به وجود آورده است اما نحوه واکنش ما به این مشکلات از خود مشکل مهم‌تر است. الان زمانی است که باید والدین به تجارب و صحبت‌های فرزندشان گوش دهند و برای آنها ارزش قائل شوند. «در اکثر موارد اگر صبورانه فرزندتان را حمایت و درک کنید، او متوجه این اتفاق می‌شود.»

چه در زمان همه گیری چه در زمان‌های دیگر ارزش قائل شدن برای فرزندتان ضروری است. «شگفت زده می‌شوید وقتی می‌بینید که ارزش قائل شدن برای تجارب فرزندتان تا اندازه به آنها احساس مهم بودن و شنیده شده می‌دهد. در نتیجه راه حل عبور از این دوره را بهتر می‌پذیرند.»

اما در طول برطرف شدن این مشکل ممکن است برخی از این مشکلات در بعضی خانواده‌ها غیرقابل پیش بینی باشد. «تغییرات دائمی از قرنطینه گرفته تا آموزش از راه دور، سپس آموزش حضوری و تغییر مداوم بین این حالات همه شرایط غیرقابل پیش بینی و غیر قابل کنترلی را به وجود می‌آورند که برای بسیاری از خانواده‌ها دشوار است. همچنین محدودیت‌های مربوط به فاصله اجتماعی نیز برای بچه‌ها دشوار است.»

در مواردی که کودک احساس تنهایی دارد، برای حفظ ارتباط به تلاش و خلاقیت بیشتری نیاز است. بسیاری از کودکان در این دوران اضطراب را تجربه می‌کنند و در برخی دیگر این اضطراب به افسردگی تبدیل می‌شود. شرایط برای کودکانی که در مدت این بیماری فراگیر تغییرات زیادی مانند: شروع مدرسه برای اولین بار یا فارغ التحصیلی از مدرسه بدون تعطیلی مناسب را مشاهده می‌کنند بسیار دشوارتر است.

معمولا والدین می‌خواهند سریع وارد عمل شوند و مشکل را حل کنند اما کودکان فقط نیاز دارند بدانند که شنیده و درک می‌شوند. او توصیه می‌کند از عباراتی مانند «میدانم این شرایط برای تو واقعا سخت است» یا «متوجه شدم اخیرا دوره سختی داشتی» استفاده کنید.

همچنین در این دوران فراگیری و پاندمی ویروس کرونا بیشتر مراقب نحوه برخورد با فرزندان‌تان باشید. «ممکن است نگرانی والدین در مورد COVID-19 موجب افزایش اضطراب فرزندشان شود.»

نکات مثبت پاندمی کرونا در رشد کودکان

با وجود نکات منفی درباره بیماری فراگیر،  قصد داریم درباره نکات مثبت آن صحبت کنیم در این مدت فرصت‌های بینظیری برای رشد و خلاقیت به وجود آمده است. کودکانی که پیش از این برای تماس تلفنی خجالت می‌کشیدند، اکنون به راحتی می‌توانند از طریق Zoom و FaceTime تماس تصویری بگیرند. مطمئنا در ابتدا سخت بود اما با تمرین و قرار گرفتن در این موقعیت، مهارت‌های جدیدی کسب کردند که تا آخر عمر همراهشان خواهد بود.

نکته مثبت دیگر این دوره این است که خانواده‌ها ناچارا سرعت و شلوغی زندگی خود را کاهش دادند. همه گیری باعث کنار هم قرار گرفتن اعضا خانواده‌ها، افزایش کیفیت زمان کنار هم بودن، ایجاد سرگرمی‌های جدید و همچنین لذت بردن از زندگی ساده‌تر شد.

همچنین میتوان خلاقیت نوظهور به وجود آمده در این دوره را مثبت ارزیابی کرد.

کودکان و خانواده‌ها برای حفظ ارتباط و سرگرم بودن باید خلاق باشند. کارهایی مانند Zoom yoga، بازی‌های مجازی خانوادگی و بازی‌های مجازی تاریخی به تفکر خلاقانه نیاز دارند تا با افراد و فعالیت‌های مهم نیز ارتباط برقرار شود. این کارها باعث به وجود آمدن انعطاف پذیری هنگام مواجهه با مشکلات احتمالی دیگر می‌شود.
چه زمانی باید از روانشناس کودک کمک گرفت؟

چه زمانی باید از روانشناس کودک کمک گرفت؟

در بعضی موارد ممکن است یک مشکل عادی در دوران کودکی به مشکلی جدی‌تر تبدیل شود.
در صورت مشاهده موارد زیر نگران کودکتان شوید:

  • در زمینه‌های مختلف زندگی از جمله روابط خانوادگی، عملکرد تحصیلی، تفریحات در اوقات فراغت و دوستی دچار مشکل است.
  • جملاتی مانند «ای کاش اینجا نبودم» یا «اگر فرار کنم برای کسی اهمیت ندارد» بیان می‌کند.
  • رفتارهای تکراری و خود تخریبی مانند کشیدن مو یا کندن پوست انجام می‌دهد.
  • در مورد خود احساس بدی دارد، دارای اعتماد به نفس و تاثیرگذاری کمتری است.
  • از خانواده، دوستان یا کارهای مورد علاقه‌اش دوری می‌کند.
  • تغییرات قابل توجهی در میزان خواب یا عادات غذایی دارد.
  • بیش از حد در مورد آینده نگران است.
  • بیشتر درگیر رفتارهای منفی می‌شود.
  • در مورد خودزنی صحبت می‌کند یا آن را انجام می‌دهد.
  • به طور واضح درباره خودکشی صحبت می‌کند.
  • ناامیدی را به طور آشکار بیان می‌کند.

همچنین به والدین پیشنهاد می‌کنیم که به غرایز خود اعتماد داشته باشند. شما کودکان خود را بهتر میشناسید. اگر احساس می‌کنید یک جای کار می‌لنگد به آن غریزه اعتماد کنید. بهتر است بروید و دلیل آن احساس را بررسی کنید.
چگونه کمک بگیریم؟
از در میان گذاشتن این موضوع با فرزند خود نترسید. اگر فقط به فرزند خود بگویید: آیا باید در این مورد از کسی کمک بگیری؟ آن‌ها می‌گویند: بله، اینطور است.
والدین اغلب از میزان تمایل فرزندانشان برای کمک گرفتن بیشتر متعجب می‌شوند. این کمک به اندازه کمک پزشک حیاتی است. همچنین پشتیبانی مجازی می‌تواند دسترسی را برای خانواده‌ها آسان‌تر نماید. متخصصین اطفال اغلب در کمک به والدین در تشخیص آنچه طبیعی یا غیر طبیعی است، بسیار خوب عمل می‌کنند و می‌توانند قوت قلب باشند.» در صورت نیاز، متخصص اطفال می‌تواند شما را به روانشناسی مناسب نیازهای کودک شما ارجاع دهد یا راه‌حل‌های دیگر را به شما پیشنهاد کند.
گاهی اوقات والدین تصور می‌کنند که مفهوم سلامت روان به معنای دارو یا بستری شدن فرزندشان است. حتی زمانی که مشکلات زیاد نیستند، برخی حمایت‌ها می‌تواند به فرزند شما و حتی خودتان به عنوان والد کمک کند تا مهارت‌های مقابله‌ای جدید و راهکارهای مختلف برای رسیدگی به مشکلات را بیاموزید. ما باید مفهوم سلامت روان را انگ زدایی کنیم.
چه فرزند شما برای رهایی از چالش‌های عادی رشد به کمک نیاز داشته یا با مشکل جدی‌تری مواجه باشد، با کمک روانشناسان کودک زندگی برای همه آسان‌تر و شادتر می‌شود.

نتیجه گیری

آگاهی از آنچه کودکان را آزار می‌دهد کار دشواری است در نتیجه مطالعه روانشناسی کودک هم گسترده و هم عمیق است. هدف اصلی بررسی عوامل تاثیرگذار و مرتبط با یکدیگر می‌باشد. بنابراین می‌توان از این اطلاعات برای بهبود تربیت و پرورش کودک، آموزش، مراقبت از کودکان، روان درمانی و سایر زمینه‌های دیگر استفاده کرد.
والدین و متخصصان با آشنایی کامل از نحوه رشد، تفکر و رفتار کودکان، می‌توانند با آمادگی بهتر و بیشتر به کودکان خود کمک کنند.